Chur­chil­liada, zwierzęta leśne zakładające spół­dziel­nię produk­cyjną, „patriotyczna giełda”, pod­ręcz­nik do  nauczania naj­młod­szych napisany przez człowieka resocjalizującego prze­stęp­ców, Związek Młodzieży Socjalistycz­nej z Fabryki Samo­chodów śpiewający Bogurodzicę… Komunistycz­nym władzom wyobraźni nie brakowało, kiedy chodziło o propagandę. Przejaskrawienia i sztucz­no­ści także.

Każdy z nas zna zapewne kogoś twier­dzącego, że nie znosi historii. Trauma ta jest naj­czę­ściej wynikiem przy­krych szkol­nych doświad­czeń związanych – na przy­kład – ze zbyt wymagającym nauczycielem prowadzącym ów przed­miot, tudzież kolosal­nymi pod­ręcz­nikami napisanymi językiem zgoła kosmicz­nym. Jak pokazać takim osobom, że prze­szłość może być bar­dziej wciągająca niż niejedna współ­czesna powieść fan­tastyczna?

Mydlenie Oczu Piotra Osęki z pew­no­ścią pomoże prze­łamać pierw­sze „historyczne” lody.

Książka jest zbiorem artykułów publikowanych w latach 2001–2009 na łamach m.in. „New­sweeka”, „Wprost” i „Focus Historii”, podzielonym dodat­kowo na roz­działy o wiele mówiących tytułach tytułach, takich jak: Wrogowie, Bohaterowie, Kłam­stwa… Więk­szość z nich dotyczy propagandy w okresie PRL, pojawiają się rów­nież tek­sty o tym zjawisku w dwudziestoleciu międzywojennym.

Piotr Osęka jest historykiem z zamiłowania, co widać w jego artykułach. Zamiast bom­bar­dować datami, statystykami i suchym myśleniem przyczynowo-skutkowym, opowiada – często z humorem – o tym, jak władza w PRL  próbowała „nastawić obywatela na poprawny tok myślenia”. Indok­trynacja zaczynała się już w przed­szkolu, gdzie pod­czas zabaw choin­kowych naj­młodsi wysłuchiwali bajki pt. Lenin wśród dzieci:

Wokół przy­strojonego drzewka powstało taneczne koło. Lenin sam wśród dzieci bawi się zachwycony, zagradza drogę kot­kowi, ułatwia ucieczkę myszce. Dzieci zro­zumiały, że Lenin, którego widziały po raz pierw­szy, jest ich naj­więk­szym przyjacielem i towarzyszem. Dzieci odłączyły się od dorosłych i poszły wraz z Leninem na her­batkę; nakładały mu kon­fitury, każde chciało sprawić mu przyjemność.

Nie spo­sób nie uśmiechać się pod­czas lek­tury, gdy dowiadujemy się, jak pod­czas pochodów pierw­szomajowych runęło podium ze stojącymi na nim przy­wód­cami par­tyj­nymi lub wyobrażając sobie Miodowicza wygrażającego Wałęsie, że „zrobi z niego marmoladę”.

Osęka zwraca rów­nież uwagę na draż­liwe kwestie. Pisze o zacieraniu prawdy o zamor­dowanych pol­skich oficerach przez NKWD w Mied­noje, Piatichat­kach i Katyniu czy przed­stawianiu Oświęcimia jako miej­sca ludobój­stwa Polaków (pomijając Żydów) jako elementu ówczesnej machiny propagan­dowej.. Czytel­nik może dzięki temu wyraź­nie zobaczyć, że władza nie wahała się przed niczym, byle tylko stworzyć  wybielony obraz socjalizmu i rzekomej przyjaźni polsko-radzieckiej.

Miłośników kryminałów szczegól­nie zain­teresuje tekst Mor­derca pali Pall Malle, w którym znajdą zasady kon­struowania „powie­ści milicyj­nych” w PRL-u. Dzięki pew­nym charak­terystycz­nym znakom, można było roz­poznać mor­dercę w zasadzie po kilku zdaniach. Jakie to znaki? Odpowiedź w Mydleniu oczu.

Brakowało mi ilustracji: w publikacjach tego typu są częstym dodat­kiem. Na pewno zdjęcia z pochodu pierw­szomajowego czy pocz­tówek z Pił­sud­skim (które mają swój osobny artykuł w książce) uświet­niłyby Mydlenie oczu. Nie­mniej, wciąż jest to lek­tura wciągająca, którą pochłoniemy błyskawicz­nie i będziemy wracać do ulubionych fragmentów.

Jako pasjonatka-amatorka historii Pol­ski z czystym sumieniem polecam ten zbiór artykułów. Szczegól­nie tym, którzy wciąż uważają, że poznawanie prze­szło­ści nie jest porywające…