Dzikie łabędzie: Trzy córy Chin

.

Chang Jung (zgod­nie ze zwyczajem, między innymi chiń­skim, nazwisko poprzedza imię) urodziła się w Yibin (Yibin znaj­duje się w prowin­cji Syczuan), w Chinach, w 1952 roku. Jej pierw­sze imię brzmi Erhong (znaczy tyle, co ’drugi łabędź’, bowiem pierw­szym łabędziem była jej matka). W czasach wzmożonego kultu Mao (tuż przed Chiń­ską Rewolucją Kul­turalną), za namową Erhong, ojciec nadał jej imię Jung (Rong). Jung (Rong) to starochiń­skie słowo używane na „zmagania wojenne”, a wów­czas, u progu Rewolucji Kul­tural­nej, popularne było nadawanie imion związanych z walką i wojną.

Od 1978 roku, czyli gdy wyjechała na stypen­dium, Chang Jung nie mieszka w Chinach. Jej dom znaj­duje się w Wiel­kiej Brytanii, a dokład­nie w Lon­dynie. Wraz z mężem, Joh­nem Hal­lidayem (historykiem), napisała w 2005 roku kon­tro­wer­syjną biografię Mao Zedonga (Mao Tse-tunga) pod tytułem… Mao (w języku angiel­skim znaj­duje się też pod­tytuł: The Unk­nown Story). Chang Jung to pierw­sza Chinka, która uzyskała stopień dok­tora na brytyj­skiej uczelni. Co istotne, Chang zaliczana jest do brytyj­skich pisarzy, nie chiń­skich (analogicz­nie jak choćby Dai Sijie, który, mimo iż urodził się i wychował w Chinach, jest pisarzem francuskim).

Nie ma naj­mniej­szego sensu roz­pisywanie się szerzej ani na temat biografii Chang Jung, ani na temat fabuły Dzikich łabędzi: trzech cór Chin, bowiem zarówno dzieciń­stwo i młodość Chang Jung, jak i war­stwa fabularna jej naj­słyn­niej­szej książki, są nie­ro­ze­rwal­nie związane. Dzikie łabędzie: trzy córy Chin, jak już nas infor­muje pod­tytuł utworu, poświęcone są w grun­cie rzeczy trzem kobietom: babci, matce i córce. War­stwa fabularna książki roz­poczyna się wraz z narodzinami babci w 1909 roku. Jesteśmy świad­kami trud­nych wyborów, dramatycz­nych decyzji zarówno pojedyn­czych ludzi (głów­nie rodziny Chang Jung), jak i wyborów o zasięgu ogól­nopań­stwowym. Poznajemy walkę o władzę Chiń­skiej Par­tii Narodowej (Koumin­tang) z Komunistyczną Par­tią Chin. Widzimy Chiny pod jarz­mem Mao Zedonga (Mao Tse-tunga). Głód, zbrojenia, nie­koń­czące się czystki, przy­musowa reedukacja w czasie Chiń­skiej Rewolucji Kul­tural­nej, a póź­niej zdumiewające otwar­cie się Chin na Zachód. Nie­zapisanym i nienapisanym koń­cem będzie śmierć Chang Jung, czyli trzeciej z cór Chin. Książka koń­czy się wspo­mnieniem masakry, która miała miej­sce placu Tian’anmen (Plac Nie­biań­skiego Spo­koju) w 1989 roku.

Powstałe w 1992 roku Dzikie łabędzie: trzy córy Chin trudno przy­porząd­kować do jed­nego gatunku. Książka nosi znamiona pamięt­nika – Chang Jung po latach spisuje to, co sama pamięta, oraz to, co opowiadała jej matka w kilka lat po wyjeź­dzie Chang Jung z Chin. Po czę­ści Dzikie łabędzie: trzy córy Chin są biografią, jako że uzupeł­niają i dopeł­niają je infor­macje o życiu babci i matki – zupeł­nie jakby Chang Jung próbowała znaleźć swoje miej­sce w chiń­skiej (nie)rzeczywistości, wpisując swoje losy i dzieje swojej rodziny w nurt prze­mian zachodzących w chiń­skim spo­łeczeń­stwie. Losy babci (babci ze skrępowanymi stopami), jed­nej z kon­kubin generała, skon­fron­towane zostają z wyzwoloną matką, która zisz­czenia utopij­nego spo­łeczeń­stwa wol­no­ści, rów­no­ści i sprawiedliwo­ści szukała w komunizmie. Zwień­czeniem stają się wybory życiowe tytułowej trzeciej córy Chin – Chang Jung (Dzikie łabędzie tym samym ocierają się o autobiografię). Wresz­cie jest to książka wspo­mnieniowa, książka-podróż w krainę dzieciń­stwa i wczesnej młodo­ści, ale i podróż do Chin, które przez XX stulecie zmieniły się nie do poznania. Innymi słowy, gwał­towne i burz­liwe dzieje dwudziestowiecz­nych Chin są nie­ro­ze­rwal­nie związane z war­stwą autobiograficzną i biograficzną utworu Chang Jung. Trudno wyznaczyć linię demar­kacyjną. Wszel­kie granice są sub­telne, płynne.

Do dziś na świecie roze­szło się ponad 9 mln egzem­plarzy „Dzikich łabędzi”

Przej­mująca i wstrząsająca historia dwudziestowiecz­nych Chin zaprezen­towana została przez Chang Jung poprzez opisy życia, ideałów, myśli i priorytetów babci, matki, a na końcu jej samej. Oglądamy Chiny oczami kobiet, chociaż nie brak i punktu widzenia komunisty-idealisty, czyli ojca Chang Jung. Jak­kol­wiek można zaryzykować twier­dzenie, że Chang Jung w kilku miej­scach swojej opowie­ści jest mało wiarygodna. Dzikie łabędzie: trzy córy Chin nie należą do książek historycz­nych, prędzej quasi-historycznych, toteż nie należy bez­granicz­nie wierzyć w każde słowo autorki. Jak każdy, kto musi zmierzyć się z własną prze­szło­ścią i z prze­szło­ścią rodziców, Chang Jung nie unika fał­szywych tonów, minimal­nie wyczuwanych wahań i nie­kon­sekwen­cji. Tworzy wielopiętrową nar­rację – pisze o tym, co sama pamięta, ale pisze z dwóch per­spek­tyw: siebie w dzieciń­stwie i wczesnej młodo­ści oraz siebie w wiele lat po wyjeź­dzie z Chin. Dodat­kowo swoje wspo­mnienia uzupeł­nia tym, co opowiedziała jej matka. Matka zaś opowiadała jej z co naj­mniej trzech per­spek­tywy: siebie jako młodej dziew­czyny i siebie jako doj­rzałej kobiety. Trzecią per­spek­tywą stają się frag­menty wspo­mnień babci Chang Jung.

Autorka zupeł­nie nie­słusz­nie próbuje porów­nać chiń­ską nie­rzeczywistość komunizmu do rosyj­skiej. Cokol­wiek by nie powiedzieć, komunizm w Rosji i komunizm w Chinach przy­bierał nieco inne formy, ale zawsze doprowadzał do jed­nego – upadku, znisz­czenia, degeneracji, zruj­nowania tyleż pań­stwa jako pew­nego tworu, ile ludzi – zarówno pojedyn­czego człowieka, jak i spo­łeczeń­stwa jako wspól­noty (kul­turowej). Mogłabym zaryzykować twier­dzenie, że więk­sze spustoszenie komunizm uczynił w Rosji. Nie­mniej jed­nak Dzikie łabędzie: trzy córy Chin to interesująca próba pod­jęcia ogrom­nego i nie­zwykle waż­kiego tematu: skut­ków (wła­ściwie wypaczeń, obłędu i absurdu), jakie nie­sie za sobą dominacja jed­nego wiel­kiego sys­temu ideologicz­nego. Zarówno komunizm, jak i namiastka kapitalizmu wprowadzanego przez Koumin­tang przynoszą klęskę spo­łeczeń­stwa. Nie ma „złotego środka”, nie ma „mniej­szego zła”.

Dzikie łabędzie: trzy córy Chin to bar­dzo dobra książka, pod warun­kiem, że czytel­nik będzie pamiętał o wła­ściwych dla każ­dego pisarza (i każ­dego wspominającego, który pragnie póź­niej wydać w for­mie książki swoje „podróże” w prze­szłość, swoje pamięt­niki) skrótach, uprosz­czeniach czy drob­nych korek­tach własnej prze­szło­ści oraz myśli, wrażeń, odczuć. Niby nic nowego – wszak odkąd człowiek spisuje dzien­niki i pamięt­niki, pojawia się autokreacja, widoczna jest mniej­sza bądź więk­sza mitomania, to jed­nak przy książ­kach tak sil­nie zanurzonych w historii jak Dzikie łabędzie: trzy cór Chin bar­dzo łatwo o tym zapomnieć.

Jung Chang
Dzikie łabędzie: Trzy córy Chin
(szczegółowe infor­macje)

Kapelusz na wodzie

Boży optymista

Kapelusz na wodzie to jedna z dwóch publikacji (obok pozycji Roz­mowy z dziećmi. Kazania nie­codzienne) stworzonych z myślą o 10. rocz­nicy śmierci księdza Józefa Tisch­nera, wypadającej 28 czerwca oraz X Dniach Tisch­nerow­skich, które odbyły się 21–24 kwiet­nia. W tym miej­scu rodzi się pytanie: dlaczego pamięć o owym księdzu-góralu warta jest pielęgnowania?

Z odpowiedzią przy­chodzi nie­zwykle zabawna książka Kapelusz na wodzie, stanowiąca biografię Tisch­nera, opartą na kan­wie aneg­dot i cytatów. Nie zastajemy w niej jed­nak spo­dziewanego obrazu księdza stawianego na piedestale, lecz historię… Józka z Łopusz­nej. Odmitologizowanie postaci dodaje opowie­ści lek­ko­ści i nie­zobowiązującego charak­teru, czego w tego typu publikacjach naj­czę­ściej brakuje. Wrodzona ludzka ciekawość pod­świadomie każe nam prze­wracać kolejne kartki, by odkrywać tajem­nice tej barw­nej osobowo­ści XX wieku.

Prze­chodzimy powoli od młodo­ści, przez wiek doj­rzały, aż do staro­ści, by w każ­dym z prze­żywanych etapów odnaleźć nie­koń­czącą się radość. Ksiądz Tisch­ner z uśmiechem opowiada o prze­śladującym go od dzieciń­stwa „kom­plek­sie par­tyzanta”, kiedy jako mały chłopiec bar­dzo pragnął brać udział w wal­kach, czyli „siedzieć na tyłach wroga, robić mu dow­cipy i udawać, że jest się innym, niż się jest naprawdę”, jed­nak „był zbyt młody żeby wal­czyć (…) a jed­nocześnie zbyt stary, żeby nie rozumieć co się dzieje”. Będąc już wyświęconym na księdza w czasach ucisku PRL, swym zachowaniem występował prze­ciwko „ponurac­twu”. Wysuwał w nie­kon­wen­cjonalny spo­sób hasło „róbmy swoje”, opowiadając tytułowy żart o kapeluszu na wodzie:

Otóż w czasie powodzi w Łopusz­nej chłopi stali przy moście na Dunajcu i obser­wowali, co się dzieje. (…) Tym razem chłopów coś zain­trygowało: unoszący się na wodzie góral­ski kapelusz. Patrzą – stanął na prądzie. Za chwilę – pod prąd. Zaś stanął – i z prądem. „Cóż to? Cud?”, pyta jeden. „E nie, to Franek Gąsienica. Pedzioł, ze ma w dupie powódź i orze”.

Nawet pod koniec życia, gdy prze­chodził ciężką chorobę, nie opusz­czał go wrodzony entuzjazm:

Odkrywam, że szpital to miej­sce bez­ustan­nych suk­cesów. Nie masz gorączki – suk­ces, nie masz nad­ciśnienia – suk­ces, oddasz wła­ściwy mocz – suk­ces. Jesz­cze nigdy nie miałem tylu suk­cesów na raz.

Cudowna lek­tura o niezwykłym-zwykłym człowieku, który patrzył na świat z wrodzonym dystan­sem. Gawędy o księdzu Tisch­nerze prze­znaczone są zarówno dla osób, które nie znają ich bohatera, jak i tych, w których historię zdążył się wpisać. Dzięki niej każdy może się prze­konać, że życie z Bogiem, mimo wszyst­kich trud­no­ści i prze­ciw­no­ści losu, może być wypeł­nione optymizmem i nadzieją przy­szło­ści oraz… nie­wy­bred­nymi dowcipami.

Życie trudne, lecz nie nudne

Postać Władysława Bar­toszew­skiego pojawia się ostat­nio w mediach przy okazji dys­kusji o biografii Kapu­ściń­skiego. Kon­tro­wer­syjna wypowiedź profesora na temat książki Domosław­skiego nie powinna jed­nak przy­słaniać innych wydarzeń związanych z byłym ministrem spraw zagranicz­nych. Po nie­samowitym wywiadzie-rzece i jego kon­tynuacji, prze­prowadzonych przez Michała Komara, czytel­nicy otrzymują ogromną, ponad pięć­set­stronicową, opowieść Władysława Bar­toszew­skiego, przy której asystuje (i którą spisuje) Andrzej Fiszke. Czytaj dalej

Być jak Steve Jobs

Po wypusz­czeniu na rynek w 1984 r. pierw­szego Macin­tosha miał już zapew­nione miej­sce w historii. I wszystko wskazywało, że przej­dzie do niej, gdy rok póź­niej został bez­ceremonial­nie wyrzucony z Apple’a. Ale historia ma jesz­cze dwie wła­ściwo­ści – zatacza koło i lubi się powtarzać. Czytaj dalej

Kapuściński non-fiction

Jak pisać biografie ludzi uwiel­bianych? Jakie czyny kształ­tują ludzką war­tość? Czy odbrązowiony człowiek, taki z krwi i kości, zasługuje na pomnik? Jak wyznaczyć granice między repor­tażem a literaturą piękną? Kim wła­ściwie był Kapuściński?

Artur Domosław­ski swoimi pytaniami porusza tak wiele draż­liwych kwestii, że burza, jaka roz­pętała się wokół jego książki, wydawała się być nie­unik­niona. Czytaj dalej

Oto sir Arthur Conan Doyle

Postać Sher­locka Hol­mesa zna cały świat. Słynny detek­tyw, palący fajkę i ubrany w czapeczkę o dwóch dasz­kach od dawna jest ikoną popkul­tury. Warto jed­nak przyj­rzeć się osobie, która powołała mistrza deduk­cji do życia.

Czytaj dalej

Grzegorz Ciechowski: Wybitny artysta rodem z Tczewa

Republika: jeden z naj­waż­niej­szych zespołów krajowego rocka. Mimo że jej działal­ność została definityw­nie zakoń­czona w 2001 roku wraz ze śmier­cią jej lidera Grzegorza Ciechow­skiego, dalej cieszy się nie­słab­nącą popular­no­ścią, a jej twór­czość zachwyca kolejne pokolenia słuchaczy. Propozycja Jana Kulasa nie jest jed­nak poświęcona samej toruń­skiej for­macji, lecz skupia się na osobie Ciechow­skiego. Czytaj dalej

Rotmistrz Witold Pilecki – rewelacyjna książka Jacka Pawłowicza

Album przed­stawiający życie człowieka nie­złom­nego, zaliczanego do sze­ściu naj­od­waż­niej­szych ludzi ruchu oporu II wojny światowej.

Czytaj dalej

Dr House – przygnębiająca diagnoza

Wszyscy kłamią – poza tą recen­zją. Czytaj dalej

Biała góra — recenzja. Seks, kłamstwa i Malczewski

Być żołnierzem wojsk Napo­leona. Wspiąć się na Mount Blanc. Zwiedzić pół Europy. Napisać dzieło, które uważane będzie za prze­łomowe i zostanie okrzyk­nięte prekur­sor­skim poematem. Takimi osiągnięciami można by obdzielić kilka osób, stanowią one jed­nak fakty z życia jed­nej tylko postaci – Antoniego Mal­czew­skiego. Czytaj dalej

Lity bór — recenzja. Żuławski na papierze

Andrzej Żuław­ski jest jedną z naj­bar­dziej barw­nych i nie­po­kor­nych postaci pol­skiej kinematografii. Jego naj­głośniej­sze filmy, jak Diabeł, Na srebr­nym globie, czy nie­sławna Szamanka, do dziś wzbudzają kon­tro­wer­sje i pozostają żywe w świadomo­ści kinomanów. Mimo że zaraz minie 10 lat, odkąd Żuław­ski nakręcił swój ostatni film, w dal­szym ciągu wzbudza zain­teresowanie mediów za sprawą licz­nych skan­dali w swoim życiu osobistym. W czasach fil­mowej posuchy lwow­skiego reżysera, jego miłośnikom pozostaje twór­czość literacka ich idola, o której ist­nieniu wie nie­wiele osób. Czytaj dalej