Prawo, nie zemsta. Wspomnienia

Nie­zwykłe wspo­mnienia człowieka zwanego „łowcą nazistów”, zawarte w ponad czterystustronicowej książce. Człowieka, który ocalał z Holokaustu, stracił przy tym ponad osiem­dziesięciu człon­ków rodziny. Na świecie pozostał tylko on i żona odnaleziona po wielu latach.

Wiesen­thal prze­żył getto, obozy kon­cen­tracyjne i trzykrotne stawanie przed plutonem egzekucyj­nym. Po woj­nie odnalazł jeden cel życia. Pod­czas spo­tkania z jed­nym z pol­skich pisarzy obozowych, został przez niego spo­licz­kowany tylko za to, że jest Żydem. Nic nie było dla niego bar­dziej upo­karzającego.. Nie­spodziewanie pisarz został ukarany przez puł­kow­nika. Wiesen­thal wspomina to tak:

„Nie wiedząc o tym, przy­czynił się decydująco do odnalezienia przeze mnie sensu życia – przy­wracania sprawiedliwo­ści przez postawienie przed sądem tych, którzy ponie­wierali, tor­turowali i mor­dowali moich kolegów w get­tach i obozach koncentracyjnych.”

Słowa zamienił w czyn, doprowadzając do schwytania ponad tysiąca nazistów, ukrywających się na całym świecie, m.in. Adolfa Eich­manna (ponoszącego odpowiedzial­ność za eks­ter­minację europej­skich Żydów) czy Franza Stran­gla (komen­danta obozu w Treblince). Także dzięki jego działal­no­ści zlikwidowano tajną organizację o nazwie ODESSA, która zaj­mowała się prze­rzutem byłych nazistów do Ameryki Połu­dniowej. Gdyby  opisać Prawo, nie zemstę jed­nym wyrazem, byłoby to misja:

„Każdy z nas, który prze­żył, był świad­kiem i jego obowiąz­kiem było złożenie zeznania. Był to zwłasz­cza obowiązek każ­dego ocalonego Żyda. Świadomość, że się prze­żyło, pod­czas, gdy tylu bar­dziej utalen­towanych, mądrzej­szych, lep­szych umarło, zdawała się chwilami urągać sprawiedliwo­ści. Warun­kiem powrotu do rów­nowagi było dla mnie oddanie sprawiedliwo­ści zmarłym.”

Wyrazem oddania sprawiedliwo­ści zmar­łym było odnalezienie i ukaranie zbrod­niarzy. Wiesen­thal odsłania przed czytel­nikiem kulisy śledztw oraz naj­bar­dziej spek­takularne akcje ich schwytania. Opisuje procesy sądowe oraz zmagania z władzami róż­nych państw, w tym austriac­kimi i argen­tyń­skimi, które po woj­nie chroniły wielu nazistow­skich zbrod­niarzy. Parasol ochronny nad mor­der­cami trzymały też Niemcy, gdzie nadal ważne funk­cje w instytucjach pań­stwowych sprawowali byli naziści.

Autor zwraca szczególną uwagę na syl­wetki SS-manów, którzy prywat­nie byli kochającymi ojcami i mężami, a w „pracy” bestial­skimi potworami. Nie­którym znęcanie się nad wychudzonymi Żydami sprawowało przyjem­ność, inni „wykonywali swoją pracę”, co było stałym wytłumaczeniem pod­czas procesów sądowych.

Nie można zapo­mnieć o tym, że przed­stawiciele nie­których zawodów zachowywali się nie tak, jak one tego wymagały. Dużą grupę wśród nazistów zaj­mowali sędziowie, praw­nicy, lekarze i pielęgniarki. Nie­kiedy to właśnie te ostat­nie zostawały skazywane za podawanie trucizn  Żydom, a lekarze zostawali uniewin­niani, bo oni tylko wydawali roz­kazy. Autor nie mógł pogodzić się z tym, że „ludobójcy po prostu żyją sobie dalej, starzeją się, a w końcu zasypiają na wieki”.

Wiesen­thal wspomina rów­nież o innych narodowo­ściach tępionych przez nazistów, takich jak Cyganie czy Polacy. Nie zapomina też, jak Polacy i Niemcy udzielali pomocy Żydom, ale byli też tacy, co na nich donosili. Dlatego autor  stara się nie używać uogól­nień. Nie mogę wyjść z podziwu nad ogrom­nym upo­rem, wielką cier­pliwo­ścią, dokład­no­ścią i precyzją w szukaniu tych, którzy powinni ponieść zasłużoną karę:

„Jeśli pod­czas wojny pragnęliśmy śmierci naszych prze­śladow­ców, to po jej zakoń­czeniu odczuwamy potrzebę odnalezienia ich żywych. Zanim będą mogli umrzeć, powinni być pod­dani sprawiedliwej karze.”

Szymon Wiesen­tahl wypowiada się tez na temat innych dyk­tatur, a pod­łożem do całej jego wypowiedzi jest historia. Książka zawiera tyle fak­tów historycz­nych, dat i nazwisk, których ogar­nięcie wydaje się nie­moż­liwe. Jak jeden człowiek może pamiętać tyle wydarzeń i osób z nimi związanych? Nie wiem, co na mnie wydało więk­sze wrażenie: ten ogromny upór w dążeniu do celu czy szeroka wiedza na wszel­kie tematy.

Jedno jest pewne –  to trudna lek­tura. Wymaga wiele cier­pliwo­ści i przerw w czytaniu, żeby prze­myśleć podaną treść, prze­żyć ją w godny spo­sób i  jakoś ją… znieść? Bo zaak­cep­tować tego, co się działo w obozach kon­cen­tracyj­nych i w get­tach, po prostu się nie da.. Nie wiem, jak cokol­wiek opisać, by nie zmniej­szyć wymiaru i wymowy tej książki. Nie mam prawa oceniać czyichś prze­żyć i dokonań.

Polecam do prze­czytania dla siebie z kilku powodów. By zwięk­szyć swoją wiedzę historyczną, która w dzisiej­szych czasach po nauce historii w szkole jest bar­dzo uboga. Ku prze­strodze, żeby wiedzieć, co człowiek może zrobić drugiemu, kiedy sam siebie uważa za lep­szego. Minęło ponad 60 lat od zakoń­czenia wojny. Naoczni świad­kowie odchodzą z tego świata, a my – młodzi nie możemy zapo­mnieć o tych wydarzeniach. Musimy swoją wiedzę prze­kazać potom­nym, bo nikt tego za nas nie zrobi.

Takie jest jedno z prze­słań tej książki. Idąc za tokiem rozumowania autora:

„My, ofiary, musimy się usprawiedliwiać, że nie możemy zapomnieć.”

Piękna bestia

„Irma Grese nie tylko była nie­skazitel­nie ubrana w robiące wrażenie, doskonale skrojone mun­dury SS, ale nosiła też błysz­czący srebrny pistolet, którego często używała. Od innych straż­niczek wyróż­niały ją jed­nak przede wszyst­kim dodat­kowe narzędzia tor­tur. Jed­nym z naprawdę wyjąt­kowych „akcesoriów” był pół­przezroczysty, błysz­czący celofanowy bat wykonany z tworzywa zabranego z obozowej tkalni. Chociaż Grese na procesie sądowym twier­dziła, że nikogo tym batem nie skrzyw­dziła, przy­znała, że jego mała waga była nie­zwykle prak­tyczna w pracy.”

Jed­nym z tematów, które cieszą się zarówno w popkul­turze, jak i w kręgach naukowych nie­słab­nącym zain­teresowaniem, jest II Wojna Światowa oraz okres bez­pośred­nio przed i po niej. Co roku wydawane są nowe publikacje o róż­nej war­to­ści dydak­tycz­nej czy estetycz­nej. Autorzy w opisie nie­zliczonych aspek­tów tam­tych czasów posłużyli się do tej pory chyba każdą znaną formą prze­kazu i eks­presji – od publikacji naukowej przez kinematografię po rzeźbę nowoczesną. Bez zbęd­nego analizowania czemu tak żywy jest ten temat w naszej twór­czo­ści, prze­niósł­bym się na teren samych przejawów tej popularności.

Kiedy otrzymałem książkę Daniela Patricka Browna Piekna Bestia. Zbrod­nie SS-Aufseherin Irmy Grase poczułem dresz­cze pod­niecenia. O tym jesz­cze nie czytałem! Wpraw­dzie kwestia obozów kon­cen­tracyj­nych nie jest tematem prze­mil­czanym w piśmien­nic­twie i kinematografii fachowej, ale oto przede mną pojawiła się spo­sob­ność zapoznania się z życiorysem kobiety-strażniczki, która dla wielu stała się ucieleśnieniem zła.

Nie jestem zwolen­nikiem okrucień­stwa, ale zawarte w pod­tytule sfor­mułowanie „zbrod­nie”, dawało uzasad­nioną per­spek­tywę poszerzenia mojej wiedzy na temat metod SS. Liczyłem, iż niniej­sza książka przed­stawi mi bogaty i szczegółowy opis, pozbawiony nawar­stwionych przez lata hiper­boli i mitów.

W końcu, oczekiwałem „spo­tkania” z tą osoba i światem, w którym żyła.

Moje pozytywne odczucia pod­sycił słow­niczek zwrotów związanych z obozami i sys­temem „fabryk śmierci” oraz przed­mowa, w której dr Klaus P. Fisher zachwycał się odkryw­czo­ścią, wnikliwo­ścią i nowator­stwem autora oraz jego analiz. Zapowiadała się solidna praca, jeśli nie naukowa, to przy­naj­mniej popularyzator­ska. Miało być demaskowanie schematów i to, na co bar­dzo liczyłem, próba opisu – psychologicz­nego i historycz­nego – bez przyjętej z góry oceny moral­nej. Autor w swojej przed­mowie roz­pisywał się odnośnie do obowiązku historyka, jakim jest dostar­czenie fak­tów o człowieku, bez wdawanie się w (często nie­wąt­pliwe i narzucające się) oceny moralne. Jak wielu czytel­ników zacząłem od przej­rzenia spisu tre­ści. Książka składa się z sze­ściu roz­działów, poświęconych samej postaci SS-Aufseherin, dwóch pod­roz­działów wprowadzających, oraz aneksu, zawierającego materiały dodat­kowe. Każdy roz­dział opatrzony jest cytatem, wprowadzającym w nastrój i tematykę, co uważam za bar­dzo duży plus.

Wprowadzenie stanowi ciekawą bazę historyczną, pomagającą odnaleźć się nawet nie­zorien­towanemu w epoce czytel­nikowi. Już tu w oczy rzucają się obszerne przy­pisy. Przy­wykły do opracowań naukowych, wnikliwie czytam wszyst­kie przy­pisy, często bowiem zdarza się znaleźć w nich nie­zwykle cenne tre­ści, wzbogacające lek­turę. I tym razem właśnie tak było. Przy­pisy pełne są dodat­kowych danych historycz­nych i geo­graficz­nych, jak choćby skrócona historia księstwa Maklem­bur­gii. W miarę zagłębiania się w lek­turę zwróciłem jed­nak uwagę na dwie kwestie. Po pierw­sze treść przy­pisów nie­kiedy wnosiła więcej tre­ści do wywodu niż tekst wła­ściwy, co uważam za błąd autora, który często powtarzał infor­macje, a nawet całe seg­menty wypowiedzi. Po drugie na jaw wyszedł pewien dysonans metodologiczny.

W miarę czytania coraz uważ­niej przy­glądałem się stylowi. Z początku wydał mi on się „obojętny”, nie zachwycał, nie prze­szkadzał, nie rzucał się w oczy. Skrupulatne przy­pisy wskazywały na naukowość pracy i sam autor starał się stwarzać pozory popraw­no­ści metodologicz­nej. Jed­nak duża ilość zwrotów o nacechowaniu emocjonal­nym, zaczęła mi w pew­nym momen­cie prze­szkadzać. W pew­nym momen­cie zauważyłem, że to, co czytam przy­wodzi mi na myśl publicystykę i to pośred­niego gatunku. Autor pozwalał sobie na subiek­tywne komen­tarze,  co nie przy­stoi  historykowi, jako że ten powinien dostar­czać fak­tów, a nie ocen. Tym bar­dziej męczące były natar­czywe epitety w stylu „ohydny, odrażający, plugawy” w odniesieniu zarówno do czynów, jak i osób. Bestial­stwo straż­ników więzien­nych SS nie jest dla mnie rzeczą pod­legającą dys­kusji, jed­nak podob­nie jak autor w przed­mowie, uważam za konieczne przed­stawienie ich historii. Jeśli autor chciał ukazać bestial­stwo, mógł użyć opisu (którego zresztą unikał, jeśli chodzi o wydarzenia, w tej materii posługując się relacjami świad­ków), ale uważam, że i to byłoby nie­profesjonalne. Czytel­nik sam wykuwa sobie pogląd, co więcej, sam często posiada już odczucia związane z holocaustem i obozami, a im bliżej byłem końca lek­tury, tym bar­dziej czułem się bom­bar­dowany osądem autora.

Mówi się, że książce należy dać sto stron, a jeśli przez ten czas nie wciągnie, nie ma sensu jej dłużej czytać. Nie jestem zwolen­nikiem tego poglądu, ale w przy­padku Pięk­nej… nabiera nowego wydźwięku. Pierw­sza setka, była istot­nie wciągająca, a i resztę książki czytało się dość łatwo i przyjem­nie. Jed­nakże po prze­rzuceniu ostat­niej kartki, odniosłem wrażenie, że wszystko, co istotne, zostało powiedziane na początku. Zapowiedziane wątki zostały omówione nie­zwykle pobież­nie i nie wzbudziły nawet cienia syto­ści intelek­tual­nej. Za plus uznał­bym temat. Rzadko omawia się postacie kobiet związanych z obozami zagłady i w tej materii otrzymałem dużo interesującej wiedzy. Ciekawym pomysłem autora było umiesz­czenie na końcu książki aneksu zawierającego np. listy Grese, jej wiersz itp. Słow­niczek umiesz­czony na wstępie uznał­bym za zbędny, gdyby nie to, że jest sam w sobie ciekawy. Ma on bowiem jedynie tematyczny związek z książką, każdy ter­min wyjaśniany jest w kon­tek­ście albo w przy­pisie. Za nie­wy­baczalne uznał­bym stawianie hipotez i snucie wywodu na pod­stawie prze­słanek odrzuconych jako nie­wiarygodne, czego dopusz­cza się autor, a co zauważa redak­tor pol­skiego wydania.

Pod­sumowując, nie zmęczyłem się czytając tę książkę, ale nie jest ona czymś, co bym gorąco polecał. To lek­kie (sic!) czytadło na góra dwa popołu­dnia. Nie­duża objętość (led­wie 200 stron małego for­matu i dużej czcionki) mogłaby być jesz­cze mniej­sza, gdyby nie usilne próby autora, aby roz­dąć to nieco. Nie deprecjonując całego trudu i nie­wąt­pliwego zaan­gażowania, jakie autor włożył w zdobycie i kom­pilację danych, pozytywne odczucia psuje mi jego styl, który nie przy­staje do pracy naukowej, często prze­szkadza przy­swajać tre­ści, samemu nie wnosząc nic pozytyw­nego. Świet­nie spraw­dziłby się w artykule pra­sowym, ale nie w poważ­nej pracy historycz­nej. Popeł­nionych zostaje kilka błędów merytorycz­nych, choćby spłasz­czenie ter­minu o wyraź­nym znaczeniu filozoficz­nym, dla celów własnego wywodu. Nie byłoby to rażące w materiale pra­sowym, bo każdy może się pomylić, jed­nak prace naukowe zakładają prze­myślaną popraw­ność i używanie ter­minów nie w pełni zro­zumianych przez autora źle o nim świad­czy. Zapowiadanych analiz psychologicz­nych jest za mało i wnioski się powtarzają.

Nie­wąt­pliwie książka ta może być w ciekawy spo­sób roz­budowywana przez autora w kolej­nych wydaniach, jed­nak zważyw­szy na powyż­sze moje uwagi, lepiej spraw­dziłaby się jako jedno ze źródeł innej, obszer­niej­szej pracy (tego autora, jeśli poprawi styl, lub kogoś innego). Ocenił­bym ją na 3+ za wkład pracy, temat i początek, który istot­nie był wciągający.

Trzecia Rzesza. Nowa historia

Nowa historia starych dziejów.

Trzecia Rzesza nie­miecka zapisała się na kar­tach historii wyjąt­kowo krwawymi literami. Skąd wzięło się pań­stwo, które roz­pętało naj­więk­szy światowy kon­flikt zbrojny? Jakie były przy­czyny tragicz­nych skut­ków? Odpowiedzi na te pytania podej­muje się brytyj­ski historyk Michael Bur­leigh w książce Trzecia Rzesza. Nowa historia.

Opasły, blisko dziewięć­set­stronicowy tom zawiera w sobie opis dziejów pań­stwa nie­miec­kiego w okresie od prze­granej I wojny światowej (1918 rok) do pierw­szych lat po II woj­nie. Całość obej­muje trzydzie­ści lat z życia narodu. I choć każdy wie jak potoczyła się historia i zdaje sobie sprawę z tego, co się wów­czas działo w Niem­czech, to Bur­leigh pozwala na to wszystko spoj­rzeć z innej, szer­szej perspektywy.

Autor zagłębia się w sam środek wydarzeń i pod­daje je dokład­nej analizie. Mniej interesują go sprawy stricte militarne (opis kam­panii wrześniowej zmie­ścił się w jed­nym akapicie), naj­waż­niej­sze są pod­stawy – naród. Jego zachowanie. To, że ludzie ruszyli wbrew roz­sąd­kowi za zgub­nym głosem szaleńca, który wpajał im poczucie wyż­szo­ści z powodu swojego pochodzenia. Jak pisze sam Bur­leigh, książka opowiada głów­nie o stop­niowym, w końcu nie­mal zupeł­nym upadku moral­nym roz­winiętego spo­łeczeń­stwa (…) którego liczni obywatele (…) ruszyli w obłędny tan. Poznajemy więc przy­czyny, w tym tę naj­waż­niej­szą – poczucie poniżenia Nie­miec po I woj­nie światowej ustaleniami trak­tatu wer­sal­skiego. To do tej kwestii odwoływał się Hitler, tym wzbudził nacjonalistyczne nastroje wśród obywateli Republiki Weimar­skiej i póź­niej Trzeciej Rzeszy.

Autor zarysowuje nam całą ówczesną sytuację, chaos, który towarzyszył NSDAP doj­ściu do władzy, walki polityczne, nie­po­koje spo­łeczne i póź­niej­szy upadek, stop­niową demoralizację, której nikt nie powstrzymał, gdy był jesz­cze czas. Czytamy o cier­pieniu, które było tego skut­kiem; o cier­pieniu nie tylko jed­nak Żydów, Polaków, Cyganów, lecz także samych Niem­ców. Bur­leigh jest bowiem obiek­tyw­nym historykiem, oddającym sprawiedliwość wszyst­kim. Prze­czytamy więc rów­nież o „dobrych Niem­cach” (z Clausem von Stauf­fen­ber­giem na czele). Prze­czytamy o problemach nowych władz z chrze­ścijań­stwem, o hanieb­nych działaniach lekarzy pod­czas wojny, o wpływie mediów na zmiany w pań­stwie. Maluje się przed nami historyczna mozaika, obej­mująca całe spo­łeczeń­stwo na prze­strzeni trzydziestu lat.

Plusem książki jest spo­sób, w jaki została napisana. Styl autora sprawia, że czytanie nie nuży, mimo ponad ośmiuset stron gęsto zapisanych nazwiskami, nazwami geo­graficz­nymi, fak­tami, datami, a także licz­nymi cytatami (bibliografia zaj­muje pięt­na­ście stron!). Popularno-naukowy styl pomaga wciągnąć się w lek­turę, choć to książka dla nieco bar­dziej zain­teresowanych historią Trzeciej Rzeszy. Nie jest to praca, w której znaj­dziemy fakty i daty upo­rząd­kowane w tabel­kach. Mimo że całość jest podzielona na roz­działy, a te na mniej­sze jed­nostki, ciężko byłoby znaleźć kon­kretną datę czy wydarzenie (zawsze pomaga indeks nazwisk). Książka natomiast nadaje się ideal­nie do tego, by otworzyć ją na przy­pad­kowym pod­roz­dziale i zagłębić się w jej treści.

Jedyne, czego w Trzeciej Rzeszy brakuje, to zdjęć. Mogłaby znaleźć się wkładka z fotografiami wybranych postaci lub miejsc, o których opowiada autor. Znacz­nie uatrak­cyj­niłoby to tę książkę. To jedyny minus. Jeśli zaś chodzi o samą treść, spo­sób przed­stawienia tematu (słuszny pod­tytuł Nowa historia) i styl – wszystko składa się na bar­dzo udane dzieło, co prawda głów­nie dla zain­teresowanych historią, lecz w zasadzie otwarte na każ­dego. Ktokol­wiek po nie sięgnie, nie zawiedzie się.

Akcja Reinhardt. Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie

Otrzymaw­szy do zrecen­zowania od jed­nego z redak­torów BzN publikację Instytutu Pamięci Narodowej, dotyczącą „ostatecz­nego roz­wiązania” kwestii żydow­skiej w General­nym Guber­nator­stwie, miałem przed sobą zadanie oceny bar­dzo solid­nego (liczącego ponad 300 stron) opracowania międzynarodowej kon­feren­cji naukowej, zwołanej w Lublinie w 2002 roku w sześć­dziesiątą rocz­nicę roz­poczęcia akcji „Rein­hardt”, czyli wymor­dowania lud­no­ści żydow­skiej na terenie okupowanej Pol­ski. Temat Zagłady w ostat­nich latach powraca jakby dwutorowo; po pierw­sze, nasza wiedza na temat ludobój­stwa hitlerow­skiego zwięk­szana jest dzięki powstającym fil­mom, publikacjom i utworom muzycz­nym; nie­stety, drugą przy­czyną obec­no­ści Holocaustu w mediach są doniesienia o wzrastającej popular­no­ści ruchów neo­nazistow­skich w krajach Zachodu czy Rosji oraz liczne wypowiedzi negujące ist­nienie obozów zagłady. W naszym kraju dodat­kowo debatę historyczną elek­tryzują pojawiające się w mediach zachod­nich „pol­skie obozy zagłady”, a także nie­dawna kradzież napisu „Arbeit macht frei” z bramy obozu Auschwitz I.

Czytaj dalej

Swój obcy

Drago Jančar to urodzony 13 kwiet­nia 1948 r. w Mariborze pisarz i eseista słoweń­ski. Pierw­sza z jego książek prze­tłumaczonych na język pol­ski, Galer­nik, ukazała się w naszym kraju w 1988 roku. Od tam­tego czasu wydano rów­nież dwa zbiory jego esejów (Terra incognita i Eseje) i dwa tomy opowiadań (Drwiące żądze i Spoj­rzenie anioła). Żałośnie mała popular­ność i dostęp­ność prozy Jan­cara doprawdy zasługuje na ubolewanie.

Czytaj dalej

Bikini

Janusz L. Wiśniew­ski przy­zwyczaił czytel­ników do tego, że w swych książ­kach prze­myca mnóstwo infor­macji naukowych. Nie ina­czej jest i tym razem: biochemia, genetyka i infor­matyka zostały jed­nak zastąpione przez historię oraz – w śladowych ilo­ściach – fizykę atomową.

Czytaj dalej

Przebraże: bastion polskiej samoobrony na Wołyniu – recenzja

Nie­praw­dopodobna i mało znana historia bohater­stwa obroń­ców Prze­braża na Wołyniu (dawne kresy II RP).

Czytaj dalej

Rotmistrz Witold Pilecki – rewelacyjna książka Jacka Pawłowicza

Album przed­stawiający życie człowieka nie­złom­nego, zaliczanego do sze­ściu naj­od­waż­niej­szych ludzi ruchu oporu II wojny światowej.

Czytaj dalej

Człowiek jest tylko bażantem na tym świecie – recenzja książki Herty Müller

Kiedy Peter Enguld, sekretarz Szwedz­kiej Akademii, odczytał wer­dykt Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za rok 2009, natych­miast zaczęły krążyć nie­śmiałe, pełne zdziwienia szepty – kim jest Herta Mül­ler? Mnie rów­nież dręczyło to pytanie – i stało się przy­czyn­kiem do powstania tej recen­zji. Czytaj dalej

Igrzyska w Berlinie – recenzja

Igrzyska XI Olim­piady ery nowożyt­nej w Ber­linie uważam za otwarte! Czytaj dalej